Алтайн магтаал

Алтайн магтаалын үг тогтсон үг хувилбараар байдаггүй ч, хамгийн түгээмэл хувилбарынх нь үгийг сийрүүлж бичлээ.

Өглөөдөө жингээр униартаж л байдаг
Өдөр дунд нь суунаглаж л байдаг гэвэл ээ
Үеийн үедээ өнтэй тарган байдаг
Өргөн өндөр хүдэр баян буурал
Алтай хангай хоёр минь билээ

Арын өндөр хөвдийн нуруу дүнхийж л байдаг
Аршаан булгийн ус нь булиглаж л байдаг гэвэл ээ
Ангир галуу шувуу ганганаж л байдаг
Арын харгай мод нь дүнхийж л байдаг гэвэл ээ
Арвин аа уужимхан баяхан буурал
Алтай хангай хоёр минь билээ

Шилийн цас нь хайлан
Шимээ дэгдээн хайлан урсаж л байдаг
Шинэхэн хөхөл ногоо нь
Ширгээ даган ургаж л байдаг гэвэл ээ
Шингэн дуутай хөхөө шувуу
Шилээ дамжин донгодож л байдаг
Үнэхээрийн сонихон сайхан баяхан буурал
Алтай хангай хоёр минь билээ

Суунайн өндөр улаан уул нь дүнхийж л байдаг
Шөрвөгөр улаан ямаа нь
Шилээ даган шөргөлдөж л явдаг гэвэл ээ
Хаадайн өндөр торзойн нуруу дүнхийж л
Халиун харлаг тэх нь хадаа дамжин
Харгилдаж л явдаг гэвэл ээ
Харин ээ тэжээлтэйхэн үнэхээр сонихон сайхан баяхан буурал
Алтай хангай хоёр минь билээ

Мөнх цасан эхтэй
Мөлгөр чулуун оргилтой
Өргөн түмэн өндөр
Хүдэр баян хаан
Алтай нутаг минь гэнэ гэвэл оо...

Жаран цагаан адуу

Жаран цагаан адууны маань
Алаг нь хаана байна ах нар минь,
Зургаан хошуу нутгийн маань
Ард нь хаана байна эгч нар маань
Наян цагаан адууны маань
Алаг нь хаана байна ах нар минь
Найман хошуу нутгийн маань
Ард нь хаана байна эгч нар минь...

Урианхай ардын дуу. Тувачууд мөн өөрийн хэлээр ("Конгурей" https://www.youtube.com/watch?v=Bkc70BXDBec) дуулдаг дуу.

Манжийн эзлэн түрэмгийлэх бодлогыг эрслэн эсэргүүцэж байсан Баруун Монголчуудыг эр, эм, хүүхэд гэлтгүй хоморголон устгаж, бууж өгсөн иргэдийг тараан суурьшуулж үгүй хийжээ. Тэр үедээ 600 мянга орчим хүн амын 480 мянгыг хороосон тэмдэглэл түүхэнд үлдсэн бий. Баруун Монгол нутагт харуулын асуудлаар очсон манж түшмэл "20 хоног явахад нэг ч хүн таараагүй" гэж тэмдэглэсэн гэдэг.

Үлдсэн иргэдийн бослого хөдөлгөөнөөс сэрэмжилж бүх нум сумыг хурааж устган, зөвхөн Урианхайчуудыг ангийн арьс бэлтгэх үүрэгтэйгээр нум сум хэрэглэх эрхтэй нутагт нь түүхтэй. Магад энэ цаг үеэс, хөнөөгдөж, хөөгдөж үгүй болсон Монгол ард түмнээ үгүйлэн санагалзсан Урианхай түмний гуниг харууслаас эхтэй дуу болов уу.

Бүтэн шүд, ястай улаач байхын учиг

Бөө судлаачдын судалгаагаар "бөө" болоход бүтэн яс, шүдтэй байх шаардлага нэн тэргүүнд тавигддаг болох нь ажиглагддаг. Гэхдээ улаач болох хүний биеийг рентгенээр хараад, шүдийг тоолоод суудаг замч багш нарыг ер харж байгаагүй минь гайхал төрүүлдэг байв.

Улаачийн даваа ба Асуудлууд

Хүн бүрийн амьдралд давах даваа, гүвээ, ололт амжилт, ухаарал бишгүй олон. Эд бүгд холбоо хэлхээгээр хэлхэгдэн цогцолсоор эрдэм мэдлэг, дадал, зуршил, туршлага болдог биз.

Харин улаачийн давах даваа, туршлага, гээд бодохоор ерөнхий хэдэн тойм багц, үе шатуудыг олж харж болох юм.

1. Улаач хүн биеийг болж төрөх
2. Онгод буурлууд нь улаач болох замд хөтлөх /онгодын шахаа гэж ярьдаг/
3. Улаач болох тавилантайгаа олж мэдэх
4. Онгод тэнгэрээ хүндэтгэн улаач болсноо тэнгэрт зарлан, биедээ залах
5. Онгод биежих хугацаа
6. Улаач биежих хугацаа...

Бүл ба Толгой

Эрт цаг үеийн Монголчууд олон аян дайнаар эзэмшил нутаг дэвсгэр, ард олныг араасаа дагуулж байсан. Нэгэн харьяа засаглалд орсон ард иргэд дунд харьяалалд шинээр орсон ард түмэн, уугуул Монголчуудын тооны харьцаа 10:1 ч юм уу 9:1 байдаг байснаас аравтын засаг захиргааны системийг хэрэгжүүлж байсан байж таарах. Тэгэхээр цэвэр цусны нүүдэлчин Монголчуудын албан тушаал нь хамгийн багадаа гэхэд л 10тын захирагч байсан гэж дүгнэвэл эрт цагийн өвгөдүүд маань бүгд л дор хаяж 10 хүнийг "даргалсан" удирдагчид, ноёд байжээ.

Байгал далай, Газар усны эзэд ба Отог овгийн эв нэгдэл

Байгал далайн тахилгад оролцож, өвгөд буурлуудынхаа хамтаар үйлэнд дэмнэж оролцсон тухайгаа эргэн дурсан бичье.

Бидний хил даван очиход байгал далай орчмын нутаг, уул ус хөөр баяр, зуун зуунаар гунигт автсан сэтгэгдэлтэйгээр угтан авч буй нь мэдрэгдэж байв. Зуун зуунаар уулзалгүй тусгаарлагдсанаас болж санагалзаж, орхиж үлдээсэнд гэрвэшин буй нь тэнд очсон улаачдын сэтгэл зүрхэнд мэдрэгдсэн байх.

Бөөлөөн эхлэхэд хаан дээдсийн баатар жанждын отгийнхон байгал далай, бөөлөөн хийж буй газрын ойр орчмыг хүрээлэн бууж олон отгийн улаач, өвгөдүүд дуу хуур, цэнгэл баяртайгаар байгал далай, ойр орчмын газар усны эздийг баясган, тэнгэрээс эрчмийг буулган, эрчимнүүлж, хөлгүй их хурим найр, хурал чуулган аль аль нь нэгэн зэрэг болж байв.

Өвгөдийн сургаал - ХҮМҮҮН ААШ, ЖАРГАЛ, ЗОВЛОН, УХААН, ЗОРИЛГО

Хүмүүн аашны салхийг сөрөн
Хүсэл зоригийн галыг бадраан
Хүрэх алсын чигийг алдалгүй
Хүлээс уяагүй дүүлэн нисээрэй

Өвгөдийнхөө энэ товчхон сургаалыг анхлан сонордсоноо хойш 2 жил гаруйн дараа эргэн нэг тунгаан бодов. Тайлахыг хичээв.